O regreso do cronista da retranca: Verín mírase no espello de Gómez Pato | NOTICIAS VERÍN
A Casa da Cultura de Verín non acolleu un acto literario ao uso; foi, en palabras dos presentes, unha sorte de "vandalismo contra o esquecemento". A presentación da obra "Artigos, contos e maios", coordinada polo investigador Bruno Rúa, marca un fito na recuperación da memoria cultural da comarca de Monterrei. Tras sete anos de traballo silente, a voz de Enrique Gómez Pato deixou de ser un eco afastado para converterse nun testemuño impreso que devolve á cidadanía o seu propio reflexo.
O regreso dunha voz que nunca debeu calar
"Hai nomes que se pronuncian, e hai nomes que regresan. O de Enrique Gómez Pato pertence a estes últimos". Con esta contundencia iniciaba Bruno Rúa unha intervención que non só debullaba un libro, senón que rescataba unha forma de estar no mundo. Para o autor, Pato non regresa como unha figura estática nun estante da historia local, senón como unha voz viva: "Regresa como unha voz. Como un eco que non remata de calar porque, no fondo, nunca foi feito para calar".
Este rescate documental foi posible grazas á confluencia da investigación de Rúa e o arquivo de Plácido Romero, quen xa iniciara o camiño co seu proxecto "Conversas e petiscos de Pato". A obra rescata textos que corrían o risco de perderse entre papeis de xornal amarelados e memorias fragmentadas dos veciños.
O mediador social: Da rúa ao papel
A figura de Gómez Pato excede a mera biografía. Aínda que nado en México, fíxose á beira do Támega, nas rúas onde cada veciño era "unha novela aberta". Rúa destacou o seu papel como unha ponte fundamental na sociedade verinesa: "Pato non foi só un autor. Foi, sobre todo, un mediador. Entre o que pasaba e o que se dicía. Entre o que se sabía e o que se calaba".
O seu método de traballo era case artesanal, comparado polo autor cun oficio en extinción: "Poderiamos dicir que traballaba como un afiador. Percorría. Observaba. Escoitaba. E logo... afiaba as palabras ata que cortaban o xusto". Para Pato, a palabra non era un adorno, senón unha ferramenta para "facer visible a realidade". "Escribía desde dentro. Desde o café. Desde a feira. Desde a conversa aparentemente intrascendente que, ben escoitada, contén todo un retrato da sociedade".
O Maio como acto de conciencia colectiva
Un dos piares da obra é a relación de Pato coa festividade dos Maios. Para el, non era unha tradición pintoresca para turistas, senón "un escenario sen telón, sen focos, sen distancia: a praza". O Maio era, na súa esencia, "un acto colectivo de conciencia" onde a vila se detía para recoñecerse nas súas coplas.
Neses versos cabía todo o Verín da época: as obras interminables, as promesas políticas que nunca chegaban e as pequenas miserias cotiás. Bruno Rúa aclarou que "Pato non escribía para destruír. Escribía para afinar, ou para afiar". As súas coplas eran agardadas e temidas a partes iguais, pois funcionaban como "un espello no que todos podían verse". "E claro..., hai quen se mira e sorrí. E hai quen, ao recoñecerse, preferiría que apagasen a luz. Pero o maio non apaga a luz. O maio ilumina".
Unha ética detrás da retranca
Detrás do humor e a ironía que caracterizaban a Enrique Gómez Pato, existía unha ética inquebrantable. "A súa retranca non era unha arma para ridiculizar. Era unha ferramenta para mellorar". A súa capacidade para distinguir "o brillo verdadeiro do falso" convertíao nun xoieiro das palabras.
Rúa insistiu en que Pato asumía a responsabilidade do seu oficio: "Para Pato, o poeta non é quen escribe bonito. É quen di o que hai que dicir. Aínda que incomode". A súa obra, que inclúe teatro e artigos de opinión, segue a interpelar ao lector actual coa mesma forza que hai décadas: "Escoitar unha voz que nos segue preguntando, con certa retranca pero con moita seriedade: E ti, xa miraches ben ao teu redor?".
A lingua: O idioma da rúa
O estilo de Pato non se forxou na academia, senón no contacto directo coa xente. A súa escritura está atravesada por unha "oralidade viva", un ir e vir entre o galego e o castelán que reflectía a realidade do seu tempo. "A lingua, cando é viva, non pide permiso. E Pato sabía iso".
Non buscaba a perfección formal ou a métrica exacta; buscaba o impacto. "A súa forza non estaba na simetría, senón na intensidade". As súas palabras estaban deseñadas para circular, para ser repetidas e lembradas polo pobo.
Un legado que constrúe comunidade
A presentación concluíu cunha reflexión sobre o que permanece. Enrique Gómez Pato foi, ante todo, "un construtor de comunidade". O seu legado non é só o que deixou escrito, senón a actitude que infundiu na comarca: "Unha sospeita constante de que a realidade sempre se pode entender mellor".
A obra coordinada por Bruno Rúa é, por tanto, unha invitación a non calar por costume e a manter viva esa "valentía tranquila" que caracterizou ao cronista. "Mentres haxa unha palabra que incomode... e ao mesmo tempo axude... poderemos dicir que Enrique Gómez Pato segue aquí".